Nên chọn ngành theo sở thích hay chạy theo thị trường?

"Em nên chọn Marketing vì em thích sáng tạo, hay cố thi vào IT vì nghe nói thị trường đang thiếu nhân sự và trả lương cao?"

Đây là câu hỏi mà gần như bạn học sinh lớp 12 nào cũng gặp phải. Cuộc chiến giữa Sở thích (những gì em muốn) và Thị trường (những gì xã hội cần) thường gây ra sự bối rối tột độ trong giai đoạn làm thẻ nguyện vọng.

Phần lớn phụ huynh có xu hướng khuyên con bám vào thị trường để "an toàn". Trong khi đó, trên mạng lại ngập tràn những lời khuyên kiểu "hãy theo đuổi đam mê, thành công sẽ theo đuổi bạn". Vậy đâu là giới hạn của sự thật? Cùng anh phân tích rõ ranh giới này nhé.

Sự thật phũ phàng về "chọn ngành theo sở thích"

Anh không phản đối việc theo đuổi đam mê. Nhưng có một sự thật mà ít ai nói cho em lúc 18 tuổi: Sở thích rất dễ thay đổi, và đam mê thường mù quáng.

Em thích lướt TikTok không có nghĩa là em hợp làm Digital Marketing. Em thích cãi lý không có nghĩa là em sinh ra để làm Luật sư. Cái em thích ở độ tuổi này đa phần là những trải nghiệm tiêu dùng (consumer experience) chứ không phải trải nghiệm sản xuất (maker experience).

Sở thích chỉ được gọi là "Đam mê đáng giá" khi em sẵn sàng chịu đựng những khó khăn, nhàm chán ngầm hiểu của nghề đó. Rất nhiều bạn sinh viên rơi vào vỡ mộng ngay từ năm đầu đại học vì nhận ra "việc đi học ngành này chẳng giống như cái sở thích của mình hồi cấp 3" – em nhận ra mình hợp sở thích nhưng không chịu được môi trường nghề.

Vậy chọn theo thị trường thì an toàn tuyệt đối?

Nếu "đam mê" là ảo ảnh, thì quay ngoắt sang "thị trường" có phải giải pháp vạn năng? Không hẳn.

Giả sử em học rất dốt các môn tính toán Logic, nhưng vì sợ thất nghiệp, em đánh cược vào ngành Trí tuệ nhân tạo (AI) hay Phân tích dữ liệu. Em có thể đỗ (nếu cố gắng), nhưng rồi 4 năm đại học sẽ biến thành một cuộc tra tấn. Em sẽ bơi trong sự chật vật vì chạy theo thứ thị trường cần nhưng lại ngược với điểm mạnh cốt lõi của em.

Hơn nữa, thị trường thay đổi rất nhanh. Ngành "hot" của năm 2026 có thể bão hòa nhân sự vào năm 2030 – lúc em tốt nghiệp. Lấy thị trường làm mục tiêu tối thượng đôi khi là một sự đánh cược với tương lai mù mịt.

Điểm giao thoa: Framework 3 trục định vị nghề nghiệp

Lời khuyên thực tế nhất là: Đừng chọn ngành chỉ dựa trên 1 tiêu chí duy nhất.

Nhìn vào bài đọc sâu hơn về anh từng viết, Framework 3 trục để hiểu bản thân, quy trình ra quyết định cần sự hội tụ của 3 yếu tố:

1. Sở thích và Tính cách: Em làm việc này có cảm thấy mệt mỏi ít hơn người khác không?
2. Thế mạnh: Em có khả năng hoặc năng khiếu đặc thù gì để học tốt các kỹ năng này?
3. Thị trường: Xã hội có sẵn sàng trả tiền/có nhu cầu tuyển dụng ở ngách này không?

Nếu em chỉ có (1) và (2) mà thiếu (3), em có thể "thất nghiệp vui vẻ" - làm chuyện em thích nhưng chật vật kiếm ăn.
Nếu em chỉ theo (3) và (2) mà ghét (1), em có thể đạt được một mức thu nhập ổn định nhưng sẽ nhanh chóng rơi vào trầm cảm và chán chường ở tuổi 30.
Và nếu em cứng đầu chỉ theo đuổi (1) và (3) dù kỹ năng (2) bằng 0, em sẽ bị thị trường đào thải cực kỳ nhanh.

Cách hành động thiết thực ngay trong tuần này

Đừng vội điền hồ sơ khi đầu còn mông lung. Đây là 3 bước anh hướng dẫn học viên chốt lại lựa chọn:

• Lọc ra top 3 lựa chọn: Ghi ra 3 ngành em cảm thấy vừa ý nhất ở thời điểm hiện tại.
• Phép thử hiện trạng: Thay vì chỉ nghe nói, hãy tìm 1-2 video trên mạng dạy về chuyên môn thực tế của ngành đó (ví dụ, một bài học cơ bản về HTML/CSS nếu định học IT, hoặc một bài phân tích hành vi người dùng nếu định học Marketing). Học thử trong 3 ngày. Nếu em thấy ngáp ngắn ngáp dài và chán ghét cách làm việc thật sự: đó chưa phải lựa chọn lý tưởng.
• Làm trắc nghiệm tổng hợp: Nếu em vẫn bối rối và có quá nhiều hướng, công cụ chuẩn hóa sẽ giúp em. Hãy dùng bài test Holland để phân loại các nhóm Tính cách – Môi trường của mình làm căn cứ khách quan đối chiếu với sở thích.